Vì Sao Bitcoin Có Giá Trị?

TL;DR

Bitcoin có giá trị nhờ sự kết hợp của nhiều yếu tố khác nhau. Về bản chất, cả tiền mã hóa và tiền pháp định đều có giá trị vì niềm tin. Chừng nào xã hội còn tin tưởng vào hệ thống tiền pháp định thì tiền vẫn sẽ có giá trị. Điều tương tự cũng đúng với Bitcoin: Bitcoin có giá trị vì người dùng tin rằng nó có giá trị, nhưng đó chưa phải là tất cả.

Không giống tiền pháp định, Bitcoin không có ngân hàng trung ương đứng sau. Cấu trúc phi tập trung của nó đã tạo điều kiện hình thành một hệ thống tài chính hoàn toàn mới. Công nghệ blockchain mang lại mức độ bảo mật cao, tính ứng dụng và nhiều lợi ích khác. Đồng thời, nó cũng tạo ra một phương thức mang tính cách mạng để chuyển giao giá trị trên phạm vi toàn cầu. Ở nhiều khía cạnh, Bitcoin còn có thể đóng vai trò như một kho lưu trữ giá trị tương tự vàng.

Giới thiệu

Một trong những điều khiến người mới tiếp cận tiền mã hóa bối rối nhất là làm sao và vì sao một loại tiền mã hóa như Bitcoin (BTC) lại có thể có giá trị.

Đây là một tài sản kỹ thuật số, không được bảo chứng bởi bất kỳ tài sản vật lý nào, trong khi khái niệm đào (mining) cũng khá khó hiểu. Theo một cách nào đó, việc đào coin giống như tạo ra Bitcoin từ hư không. Tuy nhiên trên thực tế, để khai thác thành công đòi hỏi chi phí đầu tư rất lớn. Vậy điều gì khiến BTC trở nên có giá trị?

Hãy nghĩ đến đồng tiền mà chúng ta sử dụng mỗi ngày. Tiền giấy ngày nay không còn được bảo chứng bằng vàng hay các loại tài sản khác. Phần lớn số tiền chúng ta vay mượn chỉ tồn tại dưới dạng những con số trên màn hình, nhờ vào cơ chế ngân hàng dự trữ một phần (fractional reserve banking). Chính phủ và các ngân hàng trung ương như Cục Dự trữ Liên bang Mỹ (Federal Reserve) có thể tạo thêm tiền và mở rộng nguồn cung thông qua các công cụ chính sách tiền tệ.

Mặc dù có nhiều điểm khác biệt đáng kể, nhưng với tư cách là một dạng tiền kỹ thuật số, BTC vẫn có một số điểm tương đồng với tiền pháp định mà chúng ta sử dụng hằng ngày. Vì vậy, trước khi tìm hiểu sâu hơn về hệ sinh thái tiền mã hóa, hãy cùng xem điều gì tạo nên giá trị của tiền pháp định.

Vì sao tiền có giá trị?

Nói ngắn gọn, điều tạo nên giá trị của tiền chính là niềm tin.

Về bản chất, tiền là một công cụ dùng để trao đổi giá trị. Bất kỳ vật gì cũng có thể đóng vai trò là tiền, miễn là cộng đồng chấp nhận nó như một phương tiện thanh toán cho hàng hóa và dịch vụ. Trong những giai đoạn đầu của nền văn minh nhân loại, con người từng sử dụng rất nhiều loại vật phẩm khác nhau làm tiền, từ đá cho đến vỏ sò.

Tiền pháp định là gì?

Tiền pháp định (Fiat money) là loại tiền do chính phủ phát hành và công nhận là phương tiện thanh toán hợp pháp.

Ngày nay, xã hội trao đổi giá trị thông qua tiền giấy, tiền xu và các con số kỹ thuật số trong tài khoản ngân hàng (đồng thời cũng phản ánh số dư tín dụng hoặc khoản nợ của mỗi người).

Trước đây, mọi người có thể mang tiền giấy đến ngân hàng để đổi lấy vàng hoặc các kim loại quý khác. Khi đó, cơ chế này đảm bảo rằng những đồng tiền như USD luôn được bảo chứng bằng một lượng vàng tương ứng. Tuy nhiên, bản vị vàng (gold standard) đã bị phần lớn các quốc gia từ bỏ và không còn là nền tảng của hệ thống tiền tệ hiện đại.

Sau khi tiền tệ không còn gắn với vàng, chúng ta sử dụng tiền pháp định mà không có bất kỳ tài sản nào bảo chứng phía sau. Điều này giúp chính phủ và ngân hàng trung ương có nhiều quyền chủ động hơn trong việc áp dụng chính sách tiền tệ và điều chỉnh nguồn cung tiền.

Một số đặc điểm chính của tiền pháp định bao gồm:

Được phát hành bởi chính phủ hoặc cơ quan trung ương.
Không có giá trị nội tại, không được bảo chứng bằng vàng hay bất kỳ loại hàng hóa nào.
Nguồn cung có thể được mở rộng gần như không giới hạn.

Vì sao tiền pháp định có giá trị?

Sau khi bản vị vàng bị loại bỏ, thoạt nhìn có vẻ như tiền pháp định không còn giá trị thực.

Tuy nhiên, tiền vẫn có thể dùng để thanh toán thực phẩm, hóa đơn, tiền thuê nhà và nhiều nhu cầu khác. Như đã đề cập, giá trị của tiền đến từ niềm tin tập thể.

Vì vậy, để duy trì giá trị của đồng tiền, chính phủ cần quản lý hiệu quả hệ thống tiền tệ và duy trì niềm tin của công chúng. Điều này trở nên rất rõ khi niềm tin vào chính phủ hoặc ngân hàng trung ương sụp đổ do siêu lạm phát (hyperinflation) hoặc các chính sách tiền tệ thiếu hiệu quả, như những gì từng xảy ra tại Venezuela và Zimbabwe.

Vì sao tiền mã hóa có giá trị?

Tiền mã hóa có một số điểm tương đồng với khái niệm tiền tệ truyền thống, nhưng cũng tồn tại nhiều khác biệt đáng kể.

Mặc dù một số đồng tiền như PAXG được neo giá theo vàng, nhưng phần lớn tiền mã hóa không được bảo chứng bởi bất kỳ tài sản cơ sở nào. Một lần nữa, niềm tin đóng vai trò rất quan trọng trong việc hình thành giá trị.

Ví dụ, nhiều người sẵn sàng đầu tư vào Bitcoin vì họ tin rằng những người khác cũng tin tưởng Bitcoin và chấp nhận BTC như một phương tiện thanh toán cũng như trao đổi giá trị.

Đối với một số dự án tiền mã hóa, tính ứng dụng (utility) cũng là yếu tố quan trọng. Để sử dụng một số dịch vụ hoặc nền tảng nhất định, người dùng phải sở hữu utility token của dự án. Vì vậy, nếu dịch vụ đó có nhu cầu cao thì token của nó cũng sẽ có giá trị tương ứng.

Không phải tất cả tiền mã hóa đều giống nhau, vì vậy giá trị của từng đồng coin, token hoặc dự án sẽ phụ thuộc vào đặc điểm riêng của chúng.

Đối với Bitcoin, có thể tóm gọn giá trị của nó vào sáu yếu tố chính sẽ được phân tích chi tiết dưới đây: tính ứng dụng, tính phi tập trung, khả năng phân phối, cơ chế tạo niềm tin, tính khan hiếm và tính bảo mật.

Giá trị nội tại là gì?

Một chủ đề thường xuyên được tranh luận khi nói về Bitcoin là liệu nó có giá trị nội tại (intrinsic value) hay không.

Vậy giá trị nội tại là gì?

Nếu lấy dầu mỏ làm ví dụ, nó có giá trị nội tại vì được sử dụng để sản xuất năng lượng, nhựa và nhiều loại vật liệu khác.

Cổ phiếu cũng có giá trị nội tại vì đại diện cho quyền sở hữu trong một doanh nghiệp tạo ra sản phẩm hoặc dịch vụ. Thực tế, nhiều nhà đầu tư sử dụng phân tích cơ bản (fundamental analysis) để ước tính giá trị nội tại của một tài sản.

Trong khi đó, tiền pháp định không có giá trị nội tại vì bản thân nó chỉ là một tờ giấy. Như chúng ta đã thấy, giá trị của nó xuất phát từ niềm tin.

Hệ thống tài chính truyền thống có rất nhiều loại tài sản sở hữu giá trị nội tại, từ hàng hóa đến cổ phiếu. Riêng thị trường ngoại hối (Forex) là ngoại lệ vì chủ yếu giao dịch tiền pháp định, và nhà đầu tư thường kiếm lợi nhuận từ biến động tỷ giá trong ngắn hoặc trung hạn.

Vậy còn Bitcoin thì sao?

Giá trị của Bitcoin là một chủ đề mang tính chủ quan và tồn tại nhiều quan điểm khác nhau.

Dĩ nhiên, có thể cho rằng giá thị trường của Bitcoin chính là giá trị của nó. Tuy nhiên, điều đó chưa thực sự trả lời được câu hỏi cốt lõi. Quan trọng hơn là tại sao mọi người lại cho rằng Bitcoin có giá trị ngay từ đầu.

Hãy cùng tìm hiểu những đặc điểm tạo nên giá trị của Bitcoin.

Giá trị của Bitcoin đến từ tính ứng dụng

Một trong những lợi ích lớn nhất của Bitcoin là khả năng chuyển một lượng giá trị rất lớn trên toàn cầu một cách nhanh chóng mà không cần thông qua bất kỳ trung gian nào.

Mặc dù việc gửi một lượng BTC nhỏ có thể tương đối tốn phí giao dịch, nhưng người dùng cũng có thể chuyển hàng triệu USD chỉ với một khoản phí rất thấp. Ví dụ dưới đây cho thấy một giao dịch Bitcoin trị giá khoảng 45 triệu USD chỉ mất chưa đến 50 USD phí giao dịch (tính đến tháng 6/2021).

btc-tx

Mặc dù Bitcoin không phải là mạng lưới duy nhất có khả năng này, nhưng đây vẫn là mạng lớn nhất, an toàn nhất và phổ biến nhất.

Bên cạnh đó, Lightning Network cũng cho phép xử lý các giao dịch nhỏ như một giải pháp Layer 2.

Dù số tiền lớn hay nhỏ, khả năng thực hiện các giao dịch xuyên biên giới mà không bị giới hạn rõ ràng là một giá trị rất lớn.

Giá trị của Bitcoin đến từ tính phi tập trung

Phi tập trung là một trong những đặc điểm cốt lõi của tiền mã hóa.

Bằng cách loại bỏ vai trò của các cơ quan trung ương, blockchain trao nhiều quyền kiểm soát và tự do hơn cho cộng đồng người dùng. Nhờ mã nguồn open-source, bất kỳ ai cũng có thể tham gia đóng góp và cải thiện mạng lưới Bitcoin.

Ngay cả chính sách tiền tệ của Bitcoin cũng được vận hành theo cách phi tập trung.

Ví dụ, các thợ đào (miners) vừa xác minh giao dịch, vừa đảm bảo Bitcoin mới được đưa vào hệ thống theo tốc độ ổn định và có thể dự đoán trước.

Cơ chế phi tập trung giúp Bitcoin trở thành một hệ thống cực kỳ mạnh mẽ và an toàn.

Không một node nào trên mạng có thể tự ý đưa ra quyết định thay cho toàn bộ hệ thống. Việc xác thực giao dịch cũng như cập nhật giao thức đều phải đạt được sự đồng thuận của mạng lưới, giúp Bitcoin tránh khỏi tình trạng lạm quyền hoặc quản lý yếu kém.

Giá trị của Bitcoin đến từ khả năng phân phối

Bằng cách cho phép càng nhiều người tham gia càng tốt, mạng Bitcoin trở nên an toàn hơn.

Số lượng node kết nối vào mạng lưới phân tán của Bitcoin càng nhiều thì giá trị của mạng càng lớn.

Việc phân phối sổ cái giao dịch cho nhiều người dùng giúp hệ thống không phải phụ thuộc vào một nguồn dữ liệu duy nhất.

Nếu không có cơ chế phân phối, sẽ tồn tại nhiều phiên bản khác nhau của cùng một dữ liệu và rất khó xác minh đâu là phiên bản chính xác.

Hãy tưởng tượng một nhóm cùng chỉnh sửa một tài liệu qua email. Khi mọi người liên tục gửi qua lại, sẽ xuất hiện nhiều phiên bản khác nhau và rất khó biết đâu là bản mới nhất.

Ngoài ra, cơ sở dữ liệu tập trung cũng dễ bị tấn công mạng hoặc gặp sự cố hơn so với hệ thống phân tán.

Chúng ta không ít lần gặp trường hợp không thể thanh toán bằng thẻ tín dụng chỉ vì máy chủ gặp lỗi.

Trong khi đó, hệ thống điện toán đám mây của Bitcoin được duy trì bởi hàng nghìn người dùng trên khắp thế giới, giúp nó hiệu quả và an toàn hơn rất nhiều.

Giá trị của Bitcoin đến từ cơ chế tạo niềm tin

Tính phi tập trung mang lại nhiều lợi ích, nhưng đồng thời cũng đặt ra bài toán về sự đồng thuận.

Để hàng triệu người dùng có thể phối hợp trong một mạng lưới phi tập trung quy mô lớn luôn là thách thức.

Để giải quyết vấn đề nổi tiếng mang tên Bài toán các vị tướng Byzantine (Byzantine Generals Problem), Satoshi Nakamoto đã thiết kế cơ chế đồng thuận Proof of Work (PoW) nhằm khuyến khích các hành vi trung thực.

Niềm tin luôn là yếu tố cốt lõi của bất kỳ loại tài sản có giá trị nào.

Nếu mất niềm tin vào ngân hàng trung ương, đồng tiền của một quốc gia sẽ nhanh chóng mất giá.

Tương tự, khi chuyển tiền quốc tế, chúng ta cũng phải tin tưởng các tổ chức tài chính tham gia xử lý giao dịch.

Trong hoạt động của Bitcoin, niềm tin được xây dựng ngay trong chính hệ thống nhiều hơn so với rất nhiều hệ thống tài chính truyền thống.

Quan trọng hơn, người dùng Bitcoin không cần phải tin tưởng lẫn nhau.

Họ chỉ cần tin tưởng vào công nghệ Bitcoin — một công nghệ đã chứng minh được tính ổn định và an toàn trong suốt nhiều năm, đồng thời mã nguồn cũng được công khai để bất kỳ ai cũng có thể kiểm chứng.

Proof of Work là một cơ chế minh bạch mà bất kỳ ai cũng có thể tự xác minh. Đây chính là giá trị của một hệ thống tạo ra sự đồng thuận gần như không có sai sót.

Giá trị của Bitcoin đến từ tính khan hiếm

Ngay từ khi được thiết kế, Bitcoin đã giới hạn nguồn cung tối đa ở 21.000.000 BTC.

Sau khi thợ đào Bitcoin khai thác đồng BTC cuối cùng (dự kiến vào khoảng năm 2140), sẽ không có thêm Bitcoin mới nào được tạo ra.

Khác với vàng, bạc hay dầu mỏ — những loại tài nguyên mà con người vẫn liên tục phát hiện thêm trữ lượng mới mỗi năm — mức độ khan hiếm của Bitcoin được xác định ngay từ đầu.

Sau khi toàn bộ BTC được khai thác, về lý thuyết Bitcoin sẽ trở thành một tài sản mang tính giảm phát.

Khi người dùng làm mất khóa riêng hoặc burn coin, tổng nguồn cung lưu hành sẽ tiếp tục giảm, từ đó có thể tạo áp lực tăng giá.

Đây cũng là lý do nhiều người đánh giá rất cao tính khan hiếm của Bitcoin.

Tính khan hiếm này cũng là nền tảng của mô hình nổi tiếng Stock-to-Flow (S2F).

Mô hình này cố gắng dự đoán giá trị tương lai của BTC dựa trên lượng Bitcoin được khai thác mỗi năm so với tổng nguồn cung hiện có.

Khi kiểm nghiệm với dữ liệu lịch sử, mô hình này từng mô phỏng khá sát xu hướng giá Bitcoin trong nhiều giai đoạn.

Theo mô hình S2F, yếu tố quan trọng nhất quyết định giá Bitcoin chính là tính khan hiếm.

Nếu giá cả có mối liên hệ với sự khan hiếm, thì việc sử dụng Bitcoin như một kho lưu trữ giá trị sẽ trở nên hợp lý hơn.

Chúng ta sẽ quay lại chủ đề này ở phần cuối bài viết.

stock-to-flow-model-btc

Giá trị của Bitcoin đến từ tính bảo mật

Nếu xét về khả năng bảo vệ tài sản đầu tư, rất ít lựa chọn có thể mang lại mức độ an toàn như Bitcoin.

Chỉ cần tuân thủ các nguyên tắc bảo mật cơ bản, tài sản của bạn sẽ được bảo vệ ở mức rất cao.

Ở các quốc gia phát triển, nhiều người mặc nhiên xem sự an toàn do ngân hàng mang lại là điều hiển nhiên. Nhưng đối với không ít người trên thế giới, hệ thống tài chính truyền thống không thể đảm bảo mức độ bảo vệ cần thiết, và việc giữ nhiều tiền mặt luôn tiềm ẩn rất nhiều rủi ro.

Để tấn công mạng Bitcoin thành công, kẻ tấn công cần kiểm soát hơn 51% tổng sức mạnh khai thác của toàn bộ mạng lưới.

Việc phối hợp ở quy mô như vậy gần như là bất khả thi.

Khả năng xảy ra một cuộc tấn công thành công vào Bitcoin là cực kỳ thấp và ngay cả khi xảy ra, nó cũng khó có thể kéo dài.

Những rủi ro thực sự khi lưu trữ BTC chủ yếu bao gồm:

Lừa đảo và các cuộc tấn công phishing.
Làm mất private key.
Lưu trữ BTC trong ví lưu ký (custodial wallet) không an toàn, nơi bạn không nắm giữ private key.

Nếu tuân thủ các best practices để tránh những rủi ro trên, bạn hoàn toàn có thể đạt được mức độ bảo mật còn cao hơn cả ngân hàng.

Điều tuyệt vời nhất là bạn không phải trả bất kỳ khoản phí nào chỉ để giữ tài sản của mình an toàn.

Khác với ngân hàng, Bitcoin cũng không áp đặt giới hạn giao dịch hằng ngày hay hằng tháng.

Bitcoin cho phép bạn toàn quyền kiểm soát tài sản của mình.

Bitcoin như một kho lưu trữ giá trị

Hầu hết các đặc điểm vừa đề cập cũng khiến Bitcoin trở thành một kho lưu trữ giá trị (store of value) rất phù hợp.

Các kim loại quý, USD và trái phiếu chính phủ vốn là những lựa chọn truyền thống. Tuy nhiên, Bitcoin ngày càng được xem như một lựa chọn hiện đại và được mệnh danh là vàng kỹ thuật số (digital gold).

Để trở thành một tài sản lưu trữ giá trị tốt, tài sản đó cần đáp ứng các tiêu chí sau:

Độ bền (Durability): Chừng nào vẫn còn máy tính duy trì mạng lưới, Bitcoin sẽ luôn tồn tại. BTC không thể bị hủy như tiền mặt và trên thực tế còn bền vững hơn cả tiền pháp định và kim loại quý.
Khả năng di chuyển (Portability): Là một tài sản kỹ thuật số, Bitcoin có tính cơ động rất cao. Chỉ cần kết nối Internet và private key, bạn có thể truy cập tài sản của mình ở bất kỳ đâu.
Khả năng chia nhỏ (Divisibility): Mỗi BTC có thể chia thành 100.000.000 satoshi, cho phép thực hiện các giao dịch với mọi quy mô.
Tính thay thế (Fungibility): Mỗi BTC hoặc satoshi đều có giá trị như nhau và có thể thay thế cho nhau, giúp Bitcoin hoạt động hiệu quả như một phương tiện trao đổi giá trị trên phạm vi toàn cầu.
Tính khan hiếm (Scarcity): Chỉ có tối đa 21.000.000 BTC được tạo ra, trong đó hàng triệu BTC đã bị mất vĩnh viễn. Nguồn cung của Bitcoin hạn chế hơn rất nhiều so với tiền pháp định vốn liên tục được phát hành thêm theo thời gian.
Khả năng được chấp nhận (Acceptability): BTC ngày càng được nhiều cá nhân và doanh nghiệp chấp nhận làm phương tiện thanh toán, trong khi toàn bộ ngành công nghiệp blockchain vẫn đang tiếp tục phát triển mạnh mẽ.

Kết luận

Thật không may, không tồn tại một câu trả lời đơn giản và duy nhất cho câu hỏi vì sao Bitcoin có giá trị.

Bitcoin sở hữu nhiều đặc điểm của các loại tài sản có giá trị như kim loại quý và tiền pháp định, nhưng đồng thời cũng không hoàn toàn giống bất kỳ loại tài sản nào.

Nó hoạt động như một loại tiền nhưng không cần chính phủ bảo chứng, có tính khan hiếm như hàng hóa dù hoàn toàn tồn tại dưới dạng kỹ thuật số.

Do còn thiếu hiểu biết và nhiều quan niệm sai lầm, vẫn có không ít người nghi ngờ rằng Bitcoin không hề có giá trị.

Những cụm từ như "lừa đảo" (scam) hay "mô hình Ponzi" thường được sử dụng để mô tả Bitcoin, khiến nhiều người hình thành những nỗi lo không có cơ sở.

Tuy nhiên, trên thực tế, Bitcoin vận hành trên một mạng lưới có mức độ bảo mật rất cao và cộng đồng người dùng, nhà đầu tư cũng như trader trên toàn thế giới đã cùng nhau tạo nên giá trị đáng kể cho loại tài sản này.